Τα μέλη της Περιβαλλοντικής Ομάδας του Α Γυμνασίου Ξάνθης 2

Οι στόχοι και τα στάδια ανάπτυξης του προγράμματος 4

Ευχαριστίες 5

Πρόλογος 6

Χάρτης της ορεινής Ξάνθης 8

Α. Γεωμορφολογία - Κλίμα 9

Β. Ιστορική Θεώρηση 12

Γ. Η αρχιτεκτονική των παραδοσιακών οικισμών 14

Δ. Η ζωή των κατοίκων των ορεινών οικισμών 21

Ε. Παρουσίαση των οικισμών 25

Αγέλη - Αερικό - Ακραίος - Αλικοχώρι - Ανθηρό - Άσκυρα - Αχλαδιά - Βασιλικά - Βασιλοχώρι - Γιαλιστερό - Γιαννοχώριο - Δουργούτι - Έρανος - Ζαφείριο - Θεοτοκάτο - Θεοτόκος - Ίμερα - Καλλιθέα - Καλό Νερό - Καλότυχο - Καλύβα - Καπνόανθος - Καστανίτης - Καστανωτό - Κετίκιο - Κορυφή - Κορφοβούνιο - Κοττάνη - Κούνδουρος - Κριός - Κρωμνικό - Λιβάδι - Λίβας - Λιβερά - Λυκοβούνι - Λυκότοπος - Μακάριο - Μαργαρίτι - Μυρτούσα - Ορεστινή - Πανέρι - Πασχαλιά - Πελεκητό - Πλαγιά - Πολύσκιο - Πόρτα - Πριόνι - Ρεματιά - Ρύμη - Σεμέλη - Σιδηρόπετρα - Σταμάτιο - Τσαλαπετεινός - Τσούκα - Υδροχώρι - Χαλέπι

ΣΤ. Τα αίτια της εγκατάλειψης των ορεινών οικισμών 70

Ζ. Το παρόν και το μέλλον των ορεινών οικισμών 72

Η. Προτάσεις για επισκέψεις, πεζοπορικές διαδρομές και εκπαιδευτικά

προγράμματα 76

Ι. Πίνακας εξέλιξης του πληθυσμού των ορεινών οικισμών 82

ΙΙ. Γράφημα της πληθυσμιακής εξέλιξης στο Ν.Ξάνθης 83

ΙΙΙ.Αλφαβητικός πίνακας των οικισμών και άλλες ονομασίες τους 84

ΙV. Δείγμα δελτίου καταγραφής οικισμού 85

V. Πρόγραμμα της Εκπαιδευτικής Επίσκεψης στην Ήπειρο 89

VI.Δείγματα ερωτηματολογίων που απάντησαν τα μέλη της Ομάδας κατά

το Πρόγραμμα Κινητικότητας (13-22 Μαρτίου 1999) 90

VII.Άρθρα εφημερίδων για τις δραστηριότητες της Περιβαλλοντικής Ομάδας 95

2. Ανδρεάδου Ράνια

3. Ανδρικοπούλου Έλση

4. Αποστολίδου Σοφία-Μαρία

5. Αραμπατζή Ελένη

6. Βασίλα Μαρία

7. Βλαχογιάννης Άκης

8. Γιουβαντσίκ Νάκης

9. Γκουρνέλης Παύλος

10.Δεμερτζής Απόστολος

11.Δημητριάδης Γιάννης

12.Ελευθεριάδης Λεωνίδας

13.Καλαμάρας Αλέξανδρος

14.Καλογιαννίδης Δημήτρης

15.Καρακασίδης Δημήτρης

16.Κασαρτζίδης Αντώνης

17.Κεφαλάς Δήμος

18.Κιλιτσιάν Τάκος

19.Κομνηνός Κώστας

20.Κουφοστάμος Αλκιβιάδης

21.Κυριακαρέλλη Δέσποινα

22.Κυρλίδου Μαρία

23.Λέφα Νάντια

24.Μελίδης Δημήτρης

25.Μεντέλη Βικτωρία

26.Μιχαλακίδης Γιώργος

27.Μπερμπέρογλου Νατάσα

28.Μπίρου Βάσια

29.Μπολέτη Βασιλική

30.Πολυχρόνης Χρήστος

31.Στέρης Κωνσταντίνος

32.Σφυρής Γιώργος

33.Σφυρής Δημήτρης

34.Τζουβανίδης Στέλιος

35.Παύλου Άννα

36.Τσαγκαλίδης Αργύρης

37.Τσιαβδαρίδης Κοσμάς

38.Τσιατσιάνα Ζωή

39.Τσίγκα Κλαίρη

40.Τσομπανίδης Γιάννης

41.Φώτης Δημήτρης

42.Ψιλλοπούλου Μαρία

Κόκκας Νικόλαος

Κορωνάκη Αντιγόνη

Υπεύθυνη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης: Παρασκευή Γεωργαντά

1. Καταγραφή του προβλήματος της εγκατάλειψης των ορεινών οικισμών του Νομού Ξάνθης.

2. Γνωριμία των μαθητών με το φυσικό περιβάλλον της ορεινής Ξάνθης και συνειδητοποίηση της ανάγκης για την προστασία του.

1.Επίσκεψη των μαθητών στους εγκαταλειμμένους ορεινούς οικισμούς του Ν. Ξάνθης.

2. Ανάπτυξη μεθόδων και τεχνικών μελέτης και διερεύνησης του φυσικού και τεχνητού περιβάλλοντος.

3. Ευαισθητοποίηση των μαθητών πάνω στο πρόβλημα της διαφύλαξης της πολιτισμικής κληρονομιάς.

4. Επαφή με την ορεινή φύση, γνωριμία με τη χλωρίδα και πανίδα, μελέτη της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και της νεώτερης τοπικής ιστορίας.

5. Προβολή των ιδιαιτεροτήτων της ορεινής Ελλάδας - Προτάσεις για το μέλλον.

1. Συναντήσεις της Ομάδας για τον καθορισμό των επί μέρους στόχων και αρμοδιοτήτων.

2. Κατάταξη προτεραιοτήτων - Καταγραφή των εγκαταλειμμένων ορεινών οικισμών - Εντοπισμός στο χάρτη.

3.Συλλογή στατιστικών, εγκυκλοπαιδικών και ιστορικών στοιχείων.

4. “Υιοθέτηση” κάθε οικισμού από υπο-ομάδες έρευνας πεδίου.

5. Επισκέψεις στους ορεινούς οικισμούς - Φωτογράφηση - Χαρτογράφηση - Βιντεοσκόπηση των ορεινών οικισμών.

6. Επεξεργασία των στοιχείων - Εξαγωγή συμπερασμάτων.

7. Συμμετοχή σε εκπαιδευτικό πρόγραμμα κινητικότητας (13-22 Μαρτίου 1999) - Συνεργασία με δύο γυμνάσια στην Ήπειρο.

8. Παρουσίαση των στοιχείων: Ενημέρωση του τύπου - Έκθεση φωτογραφίας - Δημιουργία βίντεο ντοκυμαντέρ - Δημιουργία CD-ROM για τους ορεινούς οικισμούς - Διοργάνωση ημερίδας.

Ευχαριστούμε θερμά:

το Ταμιείον Θράκης

την υπεύθυνη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης κυρία Παρασκευή Γεωργαντά

την κυρία Μάρω Γιαννοπούλου

τον κύριο Γ. Ρουκούνη

το Δήμο Ξάνθης

το Δήμο Σταυρούπολης

τον οδηγό κύριο Δημήτριο Καπηλίδη

την Περιηγητική Λέσχη Νέστου

τον Ελληνικό Ορειβατικό Σύλλογο Ξάνθης

την Τ.Ε.Δ.Κ. Ν.Ξάνθης

το Δασάρχη Ξάνθης κύριο Θωμά Βουζαρά

το Συντονιστικό Γραφείο Μειονοτικών Σχολείων

τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ν.Ξάνθης

τον πρόεδρο του Ορειβατικού Συλλόγου Ιωαννίνων κ.Κωνσταντίνο Μπαρμπούτη

το κύριο Χρήστο Σιόντη από το Γυμνάσιο Ζωσιμαίας Ιωαννίνων

τη διευθύντρια του Γυμνασίου Βουργαρελίου κυρία Ερασμία Ζαβιτζάνου

την Αναπτυξιακή Εταιρεία Ζαγορίου

Η κάλυψη των εξόδων για την έκδοση αυτή έγινε από το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα

Εκπαίδευσης και Αρχικής Επαγγελματικής Κατάρτισης [ΕΠΕΑΕΚ]

μετά τη συμμετοχή του 1ου Γυμνασίου Ξάνθης σε Πρόγραμμα Κινητικότητας

Σίγουρα το φαινόμενο της ερήμωσης των ορεινών περιοχών είναι γενικότερο, έχει παγκόσμιες διαστάσεις. Η αντιμετώπισή, όμως, του προβλήματος πιστοποιεί ακριβώς και την ευαισθησία του κάθε λαού απέναντι στο πολιτισμό και την ιστορία του. Υπάρχουν αναπτυγμένες χώρες που συνειδητοποίησαν έγκαιρα την ανάγκη διαφύλαξης της πολιτιστικής τους κληρονομιάς και εκπόνησαν συγκεκριμένα προγράμματα ανάκτησης των ορεινών οικισμών διαθέτοντας κονδύλια για να κρατήσουν στη ζωή και να αξιοποιήσουν τις ορεινές περιοχές τους. Σε όσα μέρη της ορεινής Ελλάδας σημειώθηκαν προσπάθειες ανάπτυξης, αυτές οφείλονταν συνήθως αποκλειστικά στη δράση τοπικών φορέων και πρωτοβουλιών των κατοίκων.

Στις σελίδες που ακολουθούν κάναμε μια απόπειρα να προσεγγίσουμε το θέμα της ερήμωσης της ορεινής Ελλάδας με βλέμμα καθαρό και χωρίς καμία ρομαντική διάθεση. Το αν το καταφέραμε το αφήνουμε στην κρίση σας.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1: Ο προσδιορισμός των ερημωμένων οικισμών από την Περιβαλλοντική Ομάδα του Α Γυμνασίου Ξάνθης έγινε σε πρώτη φάση μετά από την μελέτη των στοιχείων της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας (βλ. Παράρτημα ΙΙ). Εντοπίστηκαν έτσι εκείνοι οι οικισμοί που ο πληθυσμός τους είχε φθίνουσα τάση σε σύγκριση με άλλους που χαρακτηρίζονται από στασιμότητα ή και αύξηση του πληθυσμού τους κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Το επόμενο βήμα ήταν η επιτόπια έρευνα και η αναζήτηση των αιτίων που προκάλεσαν την ερήμωση των οικισμών αυτών.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 2: Aνάμεσα στα χωριά που καταγράψαμε στην έρευνά μας υπάρχουν μερικά, όπως η Πασχαλιά και το Πετροχώρι, που έχουν αρκετούς κατοίκους αυτή τη στιγμή. Ο λόγος που τα εντάσσουμε στην κατηγορία των εγκαταλειμμένων οικισμών είναι ότι η τοποθεσία του οικισμού μετατοπίστηκε σε κοντινή απόσταση, αφήνοντας την παλιά τοποθεσία εντελώς έρημη. Και βέβαια, υπάρχουν άλλοι πολλοί οικισμοί, που ερημώνουν τελείως κατά τους χειμερινούς μήνες, αλλά που αρκετοί κάτοικοι ανεβαίνουν εκεί το καλοκαίρι.

Η οροσειρά της Ροδόπης, τμήμα της οποίας βρίσκεται στο Ν.Ξάνθης, χαρακτηρίζεται από όμορφες εναλλαγές του τοπίου: oι ρεματιές διαδέχονται τα δάση και τα μικρά λειβάδια δίνουν τη θέση τους σε μικρούς λόφους με πυκνή ή αραιή βλάστηση. Η περιοχή του Ν.Ξάνθης παρουσιάζει μεγάλη βιοποικιλότητα. Ταξιδεύοντας κανείς από το Πόρτο Λάγος μέχρι το δάσος του Δρυμού της Ροδόπης συναντά σχεδόν όλα τα είδη της χλωρίδας που θα συναντούσε αν θα ταξίδευε οδικά από τη Θεσσαλονίκη μέχρι τη Σουηδία (φτελιά, πουρνάρι, μελιό, γαύρο, σφενδάμι, δρυ, καστανιά, σημύδα, οξυά, δασική πεύκη, ελάτη). Η άγρια πανίδα του Ν. Ξάνθης είναι ιδιαίτερα πλούσια.

Πολλά είδη σπάνιων πουλιών (όπως η αγριόκοτα, ο κολχικός φασιανός) αναπαράγονται στα δάση της περιοχής και το ίδιο ισχύει και για μεγάλα θηλαστικά, στα οποία περιλαμβάνονται το αγριογούρουνο, το ζαρκάδι και η καφετιά αρκούδα (στα βόρεια του νομού). Στην ορεινή περιοχή της Χαϊντού και της Κούλας υπάρχουν σπάνια πουλιά και ενδημικά φυτικά είδη. Οι αρκούδες χρησιμοποιούν την περιοχή αυτή για τη δημιουργία φωλιάς και για αναπαραγωγή. Στον ποταμό Νέστο ζουν επίσης καστανόχηνες (Tadorna ferruginea) και βίδρες (Lutra lutra). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ποταμός Κομψάτος, που αποτελεί καταφύγιο για πολλά αρπακτικά πτηνά. Ο

υγρότοπος αυτός μπορεί να θεωρηθεί ως ενιαία οικολογική μονάδα με τη Βιστονίδα, και προστατεύεται σε διεθνές επίπεδο από τη σύμβαση Ραμσάρ.

Τα νερά παντού στο νομό είναι άφθονα, γι αυτό και συναντάμε συχνά βρύσες, γεφύρια και νερόμυλους. Η καλλιεργήσιμη γη όμως είναι λιγοστή, καθώς δεν υπάρχουν πολλά επίπεδα μέρη. Aνάμεσα στις πλαγιές των βουνών ξεπροβάλλουν χαράδρες απότομες και δυσπρόσιτες. Το κλίμα στην ορεινή Ξάνθη είναι ηπειρωτικό με βροχές και χιόνια, γι αυτό και η είσοδος των σπιτιών συνήθως βλέπει προς τα νότια, ενώ το βορινό τους μέρος έχει ελάχιστα και μικρά ανοίγματα.

Κατά το 17ο και 18ο αιώνα ο υπόδουλος Ελληνισμός της Θράκης αναδιπλώνεται. Στην περιοχή εγκαθίστανται συμπαγείς Ελληνικοί πληθυσμοί από την Πελοπόννησο, τη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη Μακεδονία. Ανάμεσα στα μεγάλα αστικά κέντρα που αναπτύσσονται είναι και η Ξάνθη. Οι Έλληνες Θρακιώτες έμποροι φτάνουν μέχρι τη Ρωσσία, την Αίγυπτο, την Ινδία. Ιδρύονται στην περιοχή τα πρώτα Ελληνικά σχολεία.

Ο 19ος αιώνας σημαδεύεται από μία πνευματική και εθνική αναγέννηση των Ελλήνων της Θράκης. Πολλοί Θρακιώτες μυούνται στη Φιλική Εταιρεία και συμμετέχουν στον αγώνα της εθνικής ανεξαρτησίας. Όμως οι βίαιοι εξισλαμισμοί συνεχίζονται και παράλληλα αρχίζουν οι Βουλγαρικές διεκδικήσεις. Το 1885 η Βόρεια Θράκη εντάσσεται στο βουλγαρικό κράτος και γίνεται προσπάθεια αφομοίωσης του Ελληνικού στοιχείου. Ο Ελληνισμός της Θράκης αντιστέκεται στη βουλγαρική προπαγάνδα, κυρίως μέσω των σχολείων.

Το 1913 η Ξάνθη απελευθερώνεται από τον ελληνικό στρατό. Όμως, με τη συνθήκη του Βουκουρεστίου (28-07-1913) παραχωρείται στη Βουλγαρία η Δυτική Θράκη(Νέστος-Έβρος), ενώ η Ανατολική παραμένει στην Τουρκία. Οι Βούλγαροι προξενούν πολλές βιαιοπραγίες και προκαλούν μαζική έξοδο του Ελληνικού πληθυσμού.

Με τη συνθήκη των Σεβρών (Αύγουστος 1920) μεταβιβάζεται στην Ελλάδα η Ανατολική και η Δυτική Θράκη. Ξεκινά η Ελληνική διοίκηση στη Θράκη με την αναδιοργάνωση όλων των υπηρεσιών. Μετά την ατυχή έκβαση της Μικρασιατικής Εκστρατείας του 1922, υπογράφεται το 1923 η Συνθήκη της Λωζάνης, που προβλέπει την εκκένωση της Ανατολικής Θράκης από τον Ελληνικό πληθυσμό. Κατά τα έτη 1920-24, Έλληνες πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη, τη Μικρά Ασία, τον Καύκασο και την Αρμενία εγκαθίστανται στη Δυτική Θράκη.

Κατά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο (1941-44) το μεγαλύτερο τμήμα της Θράκης περνά σε Βουλγαρική κατοχή. Οι διοικητικές, οικονομικές, αστυνομικές και εκπαιδευτικές αρχές αντικαθίστανται, ενώ γίνεται και πάλι διωγμός του Ελληνικού στοιχείου.

Στο σημείο αυτό να πούμε δύο λόγια και για τους Πομάκους της Θράκης, εφόσον η παρουσία τους στην ορεινή περιοχή έχει καθορίσει σε αρκετά σημαντικό βαθμό και τα χαρακτηριστικά των ορεινών οικισμών. Ποιοι είναι λοιπόν οι Πομάκοι; Οι Πομάκοι της Θράκης ανέρχονται περίπου στους 37.000 ανθρώπους, από τους οποίους οι 27.000 ζουν στο Νομό Ξάνθης. Στην αρχαιότητα κατοικούσαν στην περιοχή της Ροδόπης οι Αγριάνες, οι οποίοι πιστεύεται ότι είναι οι πρόγονοι των Πομάκων. Στα χρόνια του Μ. Αλεξάνδρου η Θρακική αυτή φυλή συμμετείχε στο εκστρατευτικό σώμα του Μ.Αλεξάνδρου και διακρίνονταν για την πολεμική της ικανότητα. Όταν άρχισαν οι Βουλγαρικές επιδρομές στην περιοχή, τον 7ο μ.Χ. αιώνα, οι Αγριάνες ενώθηκαν με τα Βυζαντινά στρατεύματα για να τους πολεμήσουν. Όμως αργότερα, μεταξύ 1656-1660 κατά τα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας, οι πρόκριτοι των Πομάκων παρουσιάστηκαν στον Τούρκο διοικητή στη Φιλιππούπολη για να του γνωστοποιήσουν την απόφασή τους να δεχθούν τον εξισλαμισμό. Από τότε κατεδαφίστηκαν στην περιοχή της Ροδόπης 218 εκκλησίες και 336 παρεκκλήσια. Σήμερα οι Πομάκοι της Θράκης ζούν ειρηνικά και είναι γνωστοί για την ευγένεια και την εργατικότητά τους.

Η αρχιτεκτονική των ορεινών οικισμών της Ξάνθης καταφέρνει να ξεπερνάει τις δυσκολίες και τους περιορισμούς του δύσβατου χώρου, δημιουργώντας μια συνεκτική συγκρότηση που ανταποκρίνεται στις επαγγελματικές ασχολίες των κατοίκων (κτηνοτροφία, καπνοκαλλιέργεια). Η δόμηση στους περισσότερους ορεινούς και ημιορεινούς οικισμούς του Ν.Ξάνθης είναι αραιή ή και με σχετικά μέτρια πυκνότητα. Πολλοί από αυτούς αναπτύχθηκαν γραμμικά κατά μήκος της κοίτης ενός χειμάρρου, ενώ κάπου παρατηρούνται και δορυφορικές ομάδες κατοικιών προσαρμοσμένες στη μορφολογία του εδάφους αλλά και στις ιδιαίτερες ανάγκες της κάθε οικογένειας. Κυρίαρχα γνωρίσματα των περισσοτέρων οικισμών είναι η κατασκευαστική λιτότητα, το μικρό μέγεθος, η πολυλειτουργικότητα και η προσθετική ικανότητα. Είναι πολύ συνηθισμένο φαινόμενο ένα Πομακικό σπίτι να αλλάζει μέγεθος, διαρρύθμιση και μορφή ανάλογα με την αύξηση των μελών μιας οικογένειας.

Ο χαρακτηριστικότερος τύπος Πομάκικου σπιτιού είναι το διώροφο, ορθογώνιο σπίτι. Τα σπίτια των Πομάκων συνήθως κατασκευάζονταν από τους ίδιους. Οι γυναίκες βοηθούσαν συγκεντρώνοντας τα οικοδομικά υλικά και οι άντρες τοποθετούσαν τους σχιστόλιθους με τέχνη αλείφοντας τα διάκενα με πηλό. Τα οικοδομικά υλικά που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή του είναι παρμένα από το γύρω χώρο: ξύλο από τα δάση, σχιστόλιθος από τα βουνά, πέτρες από τα ποτάμια. Για τη σκεπή μπορεί να χρησιμοποιηθούν σχιστολιθικές πλάκες, κεραμίδια ή ακόμα κλαριά και άχυρο. Ο σκελετός, τα πατώματα και η στέγη είναι κατασκευασμένα από ξύλο. Τα κενά του σκελετού γεμίζονται με πλίνθους, σπασμένα κεραμίδια και άχυρα, και στη συνέχεια επιχρίονται με ασβεστοκονίαμα (τσατμάς). Οι διαχωριστικοί τοίχοι είναι φτιαγμένοι από πηχάκια με σοβά (μπαγδατί). Το κενό αέρα που μένει ανάμεσα στα πηχάκια έχει θερμομονωτική αξία. Το ισόγειο συνήθως χρησιμοποιούνταν σαν στάβλος, ενώ μια εσωτερική σκάλα οδηγούσε στον πρώτο όροφο. Η σκάλα είναι απότομη και καταλήγει σε καταπακτή. Ο ημιυπαίθριος χώρος στη νότια πλευρά του σπιτιού (χαγιάτι) λειτουργούσε σαν προθάλαμος που

εξυπηρετούσε τις ανάγκες του αερισμού αλλα χρησιμοποιούνταν και σαν ξηραντήριο καπνού και για άλλες αγροτικές εργασίες με μερική προστασία από τα δυσμενή καιρικά φαινόμενα. Το σαχνισί, ξύλινη κατασκευή κλειστού εξώστη, με πολλά παράθυρα, προεκτείνει και ορθογωνίζει το χώρο και εξασφαλίζει περισσότερο ήλιο, αέρα και θέα. Από το σαχνισί μπορεί ο κάτοικος να ελέγξει καλύτερα την πρόσοψη του σπιτιού.

Τα σπίτια θερμαίνονταν από το τζάκι που χρησιμοποιούνταν και για την ετοιμασία του φαγητού. Συχνά, το τζάκι φαίνεται να προβάλλει στο εξωτερικό τμήμα του τοίχου με μια ημικυλινδρική προεξοχή.

Δεν θα πρέπει να παραλείψουμε δυο λόγια και για τις αγροικίες των Πομάκων (νταμ). Από το Μάιο έως το Νοέμβριο οι Πομάκοι παραθερίζουν στις ορεινές αγροικίες. Δίπλα σ’αυτές βρίσκεται το μαντρί (κολίμπα) και τα χωράφια όπου καλλιεργούνταν πατάτες, σίκαλη, φασόλια, καπνός. Ο Πέτρος Θεοχαρίδης αναφέρει πως:

“η ζωή στα νταμ φαίνεται ότι συνεχίζοταν και κατά το χειμώνα.

Δεν υπήρχαν τότε χωριά. Και πραγματικά όλα τα πομακικά χωριά είναι

νεοδημιουργημένα και η ζωή τους δεν ξεπερνά τα εκατό συνήθως χρόνια.”

Αξίζει ιδιαίτερα να παρατηρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο τα παραδοσιακά ορεινά κτίσματα του Ν.Ξάνθης καθορίστηκαν από τις κλιματικές συνθήκες της περιοχής. Η εκμετάλλευση της ηλιακής ενέργειας στο σχεδιασμό της βορειοελλαδικής παραδοσιακής κατοικίας παρουσιάστηκε πολύ ανάγλυφα στις εργασίες των Γ.Ρουκούνη και Μ.Γιαννοπούλου Ρουκούνη, στους οποίους και οφείλονται και οι παρατηρήσεις που ακολουθούν.

Παρά τις διάφορες παραλλαγές κατοικίας που σημειώνονται, ανάλογα με τις ιδιομορφίες της κάθε περιοχής, βλέπουμε να κυριαρχούν παρόμοιοι τρόποι αντιμετώπισης των χαμηλών αλλά και των υψηλών θερμοκρασιών. Ανάμεσα στα σημαντικότερα κοινά χαρακτηριστικά είναι και τα ακόλουθα: 

• Οι τοίχοι ήταν χοντροί (πάχους 0.70-0.90 μ.) και με κύριο δομικό υλικό την πέτρα ετσι ώστε τα σπίτια να προστατεύονται από τους ισχυρούς ανέμους των βουνών. Το σπίτι ζώνονταν με ξυλοδεσιές , σε διαστήματα περίπου ενός μέτρου, πάνω στις οποίες πατούσαν οι αντηρίδες των προεξοχών και του εξώστη.

κονάκι: πλουσιόσπιτο γαιοκτήμονα

μουσάντρα: εντοιχισμένο σύνθετο ντουλάπι γιατα στρωσίδια και την οικοσκευή

μπαγδατί: πηχάκια με σοβά για την επένδυση του ξύλινου σκελετού

οντάς: δωμάτιο

πλοκαριά: πλεγμένα κλαδιά και χωματολάσπη για το γέμισμα του ξύλινου σκελετού

σατσάκι: γείσο, προεξοχή στέγης. Κατά συνεκδοχή, υπόστεγο

σαχνισί: κλειστός εξώστης

σοφάς: υπερυψωμένη περιοχή δαπέδου, καθιστικό

τσατμάς: τοίχος από ξύλινο σκελετό γεμισμένο από πέτρες, τούβλα ή λάσπη

χαγιάτι: υπόστεγο στον όροφο ή υπόστυλη προέκταση της αυλής

Σε κάποια παλαιά σπίτια παρατηρούμε ψηλούς λευκούς αυλόγυρους που έδιναν πρόσθετη ασφάλεια στην οικογένεια που κατοικούσε μέσα σε αυτά. Ιδιαίτερα στα νοικοκυρόσπιτα παρατηρούμε πτέρυγες στο σχήμα Γ ή Π και μεγάλο ανοικτό χώρο κάτω από το χαγιάτι. Στον όροφο υπάρχει μεγάλος χώρος υποδοχής επισκεπτών (μουσαφίρ οντάς).

Περιγράφοντας τα ημιορεινά και ορεινά διώροφα νοικοκυρόσπιτα ο Γ.Κίζης επισημαίνει:

Το γύρω περιβάλλον προσέφερε τα απαραίτητα για επιβίωση: νερό από τις πηγές, γάλα και δέρματα από τις κατσίκες, κλαριά και ξύλα για το τζάκι. Την κοπριά των ζώων την χρησιμοποιούσαν σαν λίπασμα για τα χωράφια όπου καλλιεργούσαν καλαμπόκι (για το ψωμί τους), φασόλια και πατάτες.

Στα Πομάκικα ορεινά χωριά του Ν. Ξάνθης η γλώσσα που μιλιόνταν κυρίως ήταν η Πομακική, ένα νοτιοσλαβικό γλωσσικό ιδίωμα με τις δικές του ιδιομορφίες που συναπαρτίζεται από λέξεις σλαυικές, τουρκικές και ελληνικές. Το οικονομικό κύκλωμα των Πομάκων ήταν κλειστό με κυρίαρχο χαρακτηριστικό την ανταλλακτική οικονομία. Κύριες ασχολίες των κατοίκων η γεωργία και η κτηνοτροφία και η υλοτομία. Ανάμεσα στα προϊόντα που κυρίως καλλιεργούνταν ήταν το σιτάρι, το κριθάρι, το καλαμπόκι, η σίκαλη, τα όσπρια, οι πατάτες. Η εξάρτηση από την οικονομική ζωή της ευρύτερης περιοχής ήταν ελάχιστη, με εξαίρεση κάποια μορφή εμπορικών επαφών βουνού και πεδιάδας. Ιδιαίτερη έξαρση παρατηρούνταν στην οικονομική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια των ετήσιων γιορτών και των θρησκευτικών πανηγυριών. Τα καρύδια, η ρίγανη, τα εκτρεφόμενα ζώα ήταν προίόντα που μπορούσαν να είναι εμπορεύσιμα.

Μέσα στα σπίτια τους οι Πομάκοι στρώνουν ψάθες στο πάτωμα ή ένα χοντρό χαλί από κατσικίσιες τρίχες ενώ το τζάκι τους χειμερινούς μήνες καίει συνεχώς. Τα οικιακά σκεύη ήταν φτιαγμένα από ξύλο ή χαλκό. Ένα

συνηθισμένο μεσημεριανό φαγητό μπορούσε να περιλαμβάνει σούπα, όσπρια ή πατάτες βραστές με ρύζι. Από την οροφή των σπιτιών κρέμονται γάντζοι όπου μπορούν να κρεμάσουν μικροπράγματα ή και αρμαθιές ξερού καπνού. Στις άκρες των δωματίων τους έχουν νεροχύτη για να πλένονται, ενώ απέναντι από το τζάκι συναντάμε μια μεγάλη ντουλάπα όπου συνήθιζαν να αποθηκεύουν τρόφιμα, ρούχα, σκεύη κλπ. Κάθε τι στην κατάλληλη θέση έτοιμο για χρήση. Τίποτα περιττό, τίποτα άχρηστο.

Σχετικά με την κοινωνική διαστρωμάτωση των ορεινών πληθυσμών ο Α. Λιάπης επισημαίνει:

“Μεγάλη ιδιοκτησία γης στα Πομακοχώρια δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει ούτε

ουσιαστική κοινωνική διαφοροποίηση του πληθυσμού, καθώς οι κοινές

οικονομικές δραστηριότητες (κτηνοτροφικές και γεωργικές) οδηγούν σε μια

μονότονη ομοιογένεια. Η κάθε οικογένεια φρόντιζε για όλες τις ανάγκες

της, από την τροφή μέχρι και την ένδυση.”

Βρίσκεται κοντά στο Καστανωτό, σε υψόμετρο 500 μέτρων. Ο οικισμός μετονομάστηκε Αερικό το 1928. Η προηγούμενη ονομασία του ήταν Δρένοβα. Είναι γνωστός από το κάστρο του, παρόμοιο με αυτό της Μυρτούσας και της Καλύβας, που χρονολογείται από τον 3ο - 4ο π.Χ. αιώνα. Δυστυχώς όμως δεν έχουν γίνει ακόμα ανασκαφές από την Αρχαιολογική υπηρεσία όπως στην περίπτωση του κάστρου της Καλύβας. Η απογραφή του 1928 σημειώνει 22 κατοίκους για το Αερικό.

Στον Ακραίο (Ντόλιοβο) μπορεί να φτάσει κανείς με αυτοκίνητο από το Ποταμοχώρι. Μόλις διασχίσουμε την παλαιά γέφυρα στην αμμώδη περιοχή Πεστσιβίτα, φθάνουμε στο κάτω μέρος του οικισμού, που έχει δέκα ακατοίκητα σπίτια. Ακριβώς δίπλα περνάει το ποτάμι που κατεβαίνει από τις Σάτρες. Άλλοι δύο μαχαλάδες βρίσκονται ψηλότερα. Το Δημοτικό Σχολείο του Ακραίου, που βρίσκεται κάπου ανάμεσα στους τρεις μαχαλάδες, έκλεισε το 1988. Την τελευταία χρονιά της λειτουργίας του είχε 6 μαθητές, ενώ το 1983-84 είχε 26 παιδιά. Ελάχιστοι κτηνοτρόφοι κατοικού πλέον στον Ακραίο, ενώ παλαιότερα (1971) ο πληθυσμός του ήταν 202 κάτοικοι.

Η Αχλαδιά (ή Κρούσα) βρίσκεται νότια του χωριού Κένταυρος σε υψόμετρο 740 μέτρων. Μπορεί να φτάσει κανείς εκεί είτε από τον Κένταυρο είτε από

 την Ξάνθη ακολουθώντας το χωματόδρομο που πηγαίνει από τα μοναστήρια προς το Πανέρι. Ο οικισμός είναι ακατοίκητος.

Το Γιαννοχώρι (ή Γιοβάνοβα) βρίσκεται σκαρφαλωμένο σε ένα ύψωμα. Απέχει τρία τέταρτα της ώρας από το χωριό Ακραίος. Η θέα από το Γιαννοχώρι είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή: μπορεί κανείς να δει, σαν από αεροπλάνο, το ποτάμι των Σατρών να ελίσσεται προς τα νότια και γύρω γύρω παντού βουνά. Στο Γιαννοχώριο κατοικούσαν 74 άνθρωποι το 1961 και 50 άνθρωποι δέκα χρόνια αργότερα, ενώ σήμερα έχουν απομείνει μόνο τρεις κάτοικοι. Το Δημοτικό Σχολείο του οικισμού λειτούργησε για τελευταία φορά το 1980 με 6 παιδιά.

Το Δουργούτι αποτελείται σήμερα από 12 σπίτια με νότιο προσανατολισμό. Βρίσκεται σε υψόμετρο 280 μέτρων στην πλαγιά ενός λόφου. Για να φτάσει

 κανείς εδώ χρειάζεται να περπατήσει για δυόμισι περίπου ώρες με αφετηρία το χωριό Ακραίος. Στο Δουργούτι έχουν απομείνει μόνο τρεις γέροι. Οι 127 κάτοικοι που έμεναν εδώ το 1961 μειώθηκαν σε 57 το 1981 και σε 22 το 1991. Το Δημοτικό Σχολείο του χωριού έκλεισε το 1984.

Το Ζαφείριο (Αμπαρτζή Ντερέ) είχε παλαιότερα 25 σπίτια. Ήδη από το 1973 τα 9 από τα σπίτια είχαν εγκαταλειφθεί, ενώ κατοικούσαν εδώ 18 οικογένειες. Η απογραφή του 1961 σημειώνει 100 κατοίκους ενώ τις δύο επόμενες δεκαετίες οι κάτοικοι του οικισμού μειώθηκαν στους 74 και 38 αντίστοιχα.

Το χωριό Θεοτόκος (Τέου-τόυ) δεν έχει ερημωθεί ακόμα. Αν και ο πληθυσμός του έχει μειωθεί θεαματικά τις τελευταίες δεκαετίες (1940: 168 κάτοικοι, 1991: 42 κάτοικοι), αυτή τη στιγμή συνεχίζουν να μένουν περίπου 40 άνθρωποι και το χωριό έχει έντονα τα σημάδια της ζωής. Οι περισσότεροι από τους κατοίκους που έφυγαν έχουν εγκατασταθεί στον οικισμό Χρύσα της Ξάνθης. Οι κάτοικοι που παραμένουν εδώ ακόμα ασχολούνται με διάφορες αγροτικές εργασίες. Στο Δημοτικό Σχολείο του χωριού πηγαίνουν αυτή τη στιγμή 6 παιδιά. Σύμφωνα με τα στοιχεία που μας έδωσε το 2ο Γραφείο της Διεύθυνσης Μειονοτικών Σχολείων Ξάνθης, το διθέσιο Δημοτικό Σχολείο είχε κλείσει το σχολικό έτος 1982-83 (αριθμός μαθητών 4) ενώ επανασυστάθηκε με την απόφαση 983/23-11-1987. Σπουδαία ”ένεση” ζωής ήταν ο ερχομός του ηλεκτρικού ρεύματος στο χωριό πριν από δύο χρόνια. Σκαρφαλωμένο σε υψόμετρο 700 μέτρων το χωριό Θεοτόκος στέκει απέναντι από το Ωραίο. Για να φτάσουμε στο Θεοτόκο υπάρχουν δύο δρόμοι. Είτε κατηφορίζουμε από το Ωραίο προς το Ρεύμα (Τσάι μαχαλά) και μόλις περάσουμε το γεφύρι στρίβουμε αριστερά, είτε παίρνουμε από τη Σμίνθη τον αγροτικό δρόμο στα αριστερά πριν από το γεφύρι της Σμίνθης. Μέσα στο Θεοτόκο διακρίνουμε μονοπάτια που οδηγούν από το ένα σπίτι στο άλλο καθώς και μικρά χωράφια. Τα περισσότερα σπίτια είναι σοβατισμένα, διάσπαρτα στην πλαγιά του βουνού. Χαμηλοί φράκτες, μικρές αυλές και πεζούλες εξημερώνουν το ορεινό τοπίο. Πάνω από το Θεοτόκο ο δρόμος συνεχίζει προς τη Καλλιθέα.

Τα Ίμερα είναι κτισμένα σε υψόμετρο 450 μέτρων κοντά στη Γαλάνη. Ο δρόμος που οδηγεί εκεί είναι αρκετά καλός και συνεχίζει αριστερά προς το Κρωμνικό. Η παλαιά ονομασία τους ήταν Σαλτικλή από κάποιον άρχοντα Σαλή που κατοικούσε εδώ. Με την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1922 έφυγαν από εδώ οι Τούρκοι κάτοικοι και εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από τα Ίμερα της Τραπεζούντας, οι οποίοι και έδωσαν το νέο όνομα στον οικισμό Τα Ίμερα παρουσιάζουν ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Η βορεινή όψη των σπιτιών είναι πέτρινη ενώ στην πρόσοψη χρησιμοποιείται τσατμάς. Σε μερικά κτίσματα δεν υπάρχουν ενδιάμεσες ξυλοδεσιές. Εντυπωσιακές είναι οι εσωτερικές καμάρες που συναντάμε στους τοίχους.

Σύμφωνα με τα στοιχεία των απογραφών, το 1920 κατοικούσαν εδώ 199 άνθρωποι, ενώ μεγάλη πτώση σημειώνεται από τους 221 κατοίκους το 1940 στους 73 το 1951.

Η Καλλιθέα βρίσκεται σε υψόμετρο 740 μέτρων. και έχει πανοραμική θέα. Η τοποθεσία όπου είναι κτισμένη βλέπει προς τα νοτιοδυτικά και έτσι έχει το πλεονέκτημα να την βλέπει πάντοτε ο ήλιος. Το έδαφος της περιοχής είναι ορεινό με άφθονα νερά και πολύ πράσινο (καρυδιές, καστανιές, κρανιές). Το χωριό χωρίζεται σε δύο μαχαλάδες. Περπατώντας ανάμεσα στα δρομάκια της Καλλιθέας συναντάμε διάφορα ζώα (άλογα, σκυλιά, αγελάδες) και απολαμβάνουμε το καταπράσινο τοπίο. Το νερό του χωριού είναι πόσιμο. Τα περισσότερα κτίσματα είναι διώροφα και επιμήκη. Έχουν χαγιάτι ανοικτό στο ισόγειο και πολλά παράθυρα στον όροφο. Ο πληθυσμός της Καλλιθέας ανέρχονταν στα 272 άτομα το 1940 για να μειωθεί σταδιακά στους 113 (1961), 61 (1971), 6 1981). Το χωριό εγκαταλείφθηκε από τους κατοίκους του γύρω στο 1978. Τώρα έχουν μείνει μόνο δύο ηλικιωμένα άτομα, ένας άνδρας με τη γυναίκα του. Ο άνδρας ζει στην Καλλιθέα από πέντε ετών, αλλά κατάγεται από τον Πειραιά. Παλαιότερα οι κάτοικοι της Καλλιθέας καλλιεργούσαν στα χωράφια τους κυρίως καπνό και σιτάρι ενώ σε δεύτερη θέση έρχονταν το καλαμπόκι, οι πατάτες, η σίκαλη και τα λαχανικά. Το 1961 το χωριό είχε μονοτάξιο δημοτικό σχολείο και τηλέφωνο αλλά η ύδρευσή του ήταν ελλιπής και σχεδιάζονταν η κατασκευή υδραγωγείου. Τότε είχε γίνει και μια προσπάθεια από τη Νομαρχία Ξάνθης για επανοικισμό του χωριού, η οποία, όπως φαίνεται από τα στατιστικά στοιχεία δεν απέδωσε τους αναμενόμενους καρπούς.

Το Καλό Νερό βρίσκεται κοντά στο Καρυόφυτο και τον Καστανίτη και πήρε το όνομά του από την ποιότητα του νερού της πηγής που βρίσκεται κοντά στον οικισμό. Η πρόσβαση με αυτοκίνητο είναι δύσκολη, ιδιαίτερα τις μέρες που υπάρχει υγρασία ή μετά από βροχή, πρόβλημα που αντιμετώπισε και η δική μας ομάδα. Αυτό όμως δε σταμάτησε τη θέλησή μας για την εξερεύνηση του χωριού. Το χωριό είναι χτισμένο πάνω σε πλαγιά σε σταθερό έδαφος. Tριγύρω βελανιδιές και πλατάνια, αναρριχώμενα φυτά και αγκάθια. Τα σπίτια είναι όλα φτιαγμένα από πέτρα και ξύλο και οι σοβάδες έχουν ένα χαρακτηριστικό χρώμα. Ορισμένα σπίτια διατηρούνται σχετικά καλά. Στο μεγαλύτερο σπίτι μπορεί να διακρίνει κανείς τη λειτουργικότητα των χώρων και την ύπαρξη ξεχωριστών σταύλων, εξωτερικής τουαλέτας και φούρνου. Στον οικισμό υπάρχει μία βρύση πρόσφατα κτισμένη. Ένας σωλήνας οδηγεί κάτω από τον οικισμό. Πιθανόν να χρησιμοποιούνταν για την ύδρευση χωραφιών. Συναντήσαμε μόνο κυνηγούς στην έρημη περιοχή. Αξίζει να σημειώσουμε ότι ένα από τα οικοδομήματα έχει ανακαινιστεί και διατηρείται πολύ καλά. Φαίνεται ότι κάποιοι ακόμα εκτιμούν την ομορφιά του Καλού Νερού...

Παλιότερα για να φτάσει κανείς στο Καλότυχο (Ουρλού) χρειάζονταν έξι ώρες δρόμο από τις Σάτρες ή από τη Μέδουσα. Σήμερα οι ελάχιστοι κάτοικοι που μένουν εδώ μεταφέρουν τις προμήθειες και τις ζωοτροφές από ένα χωματόδρομο δύο ώρες πιο κάτω που οδηγεί στον Ίασμο. Η τοποθεσία που είναι κτισμένο το Καλότυχο είναι πολύ όμορφη. Καθώς ανηφορίζει κανείς εδώ από τον Τσαλαπετεινό ο δρόμος φαίνεται ατέλειωτος (τρεις ώρες) αφού το χωριό δε φαίνεται πουθενά στον ορίζοντα. Είναι καλά κρυμμένο πίσω από τα βουνά σε ελάχιστη απόσταση από τα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Μεγάλη βοήθεια στον προσανατολισμό δίνουν οι κολόνες με τα τηλεφωνικά καλώδια που έρχονται από Σάτρες-Δουργούτι και οδηγούν στο Καλότυχο. Ακόμα κι αν χάσει κανείς το μονοπάτι μπορεί να ακολουθήσει την κατέυθυνση των καλωδίων. Στο Καλότυχο μπορούμε να πάμε και από το Λυκότοπο. Η απόσταση είναι τρεις ώρες, αλλά το μονοπάτι, που πηγαίνει παράλληλα με τη μεθοριακή γραμμή και σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων από αυτή, δεν είναι τόσο ευδιάκριτο, καθώς δεν χρησιμοποιείται συχνά. Στο Καλότυχο καταλαβαίνουμε αμέσως ότι υπήρχε μεγάλη άνθιση κατά το παρελθόν. Οι ντόπιοι μας είπαν πως στην ακμή του το Καλότυχο φιλοξενούσε 280 οικογένειες. Ο πληθυσμός του χωριού είχε φθάσει τους 1000 κατοίκους το 1951 για να μειωθεί απότομα στους 572 το 1961 και στους 188 δέκα χρόνια μετά. Σήμερα μένουν μόνο τέσσερεις οικογένειες. Οι περισσότεροι κάτοικοι έχουν κατεβεί στον κάμπο, στην περιοχή Ιάσμου - Κοπτερού - Αμαξάδων. Στο Δημοτικό Σχολείο του οικισμού υπήρχαν 25 μαθητές το 1979-80, 12 μαθητές το

1983-84, 8 μαθητές το 1985-86 και 4 μαθητές κατά την τελευταία χρονιά λειτουργίας του, το 1986-87. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει στο Καλότυχο να επισκεφθεί κανείς το τζαμί που βρίσκεται δίπλα στο Δημοτικό Σχολείο. Για να φτάσουμε εκεί περνάμε ένα όμορφο μικρό γεφύρι που έχει πάνω του μια αραβική επιγραφή. Οι ντόπιοι μας είπαν πως το γεφύρι πρέπει να είναι ηλικίας περίπου 150 χρόνων. Ακριβώς δίπλα στο σχολείο υπάρχει ένα δωμάτιο που παλιότερα χρησιμοποιούνταν σαν καφενείο. Εκεί βλέπουμε και το κίτρινο ταχυδρομικό κουτί. Όταν ερχόνταν ακόμα στο χωριό ταχυδρομείο κάποιοι ηρωϊκοί ταχυδρόμοι, έκαναν αυθημερόν τη διαδρομή Σάτρες-Καλότυχο-Σάτρες (12 ώρες) με τα πόδια!

Στο Καστανωτό (Μπόεβα) πηγαίνουμε από την Πασχαλιά, ακολουθώντας το δρόμο προς το Χαλέπι και στρίβοντας αριστερά. Το 1920 ζούσαν στο Καστανωτό 315 κάτοικοι, ενώ μετά τον πόλεμο παρατηρούμε τη σταδιακή εγκατάλειψη του χωριού: 1951:148, 1961:111, 1971:0 κάτοικοι.

Η Κορυφή (Σάριλαρ) απέχει περίπου μιάμισι ώρα πεζοπορία από το Κορφοβούνιο. Σήμερα έχει απομείνει εδώ μόνο ένας τσοπάνης. Οι 82 κάτοικοι που έμεναν στον οικισμό το 1961 μειώθηκαν στους 37 το 1981 και στους 12 δέκα χρόνια αργότερα.Το 1968-69 φοιτούσαν στο Δημοτικό Σχολείο Κορυφής 17 μαθητές, ενώ η επόμενη σχολική χρονιά ήταν η τελευταία της λειτουργίας του, με 12 μαθητές.

Το Κορφοβούνιο απέχει είκοσι περίπου λεπτά από το Πολύσκιο. Βρίσκεται στη συμβολή τριών ρεμάτων. Σήμερα μπορεί κανείς να διακρίνει έξι σπίτια και μία στάνη με ελάχιστους ανθρώπους στη μία πλευρά του μικρού ποταμού, ενώ απέναντι ακριβώς βρίσκεται το καλά διατηρημένο τζαμί και το σχολείο. Μία τσιμεντένια γέφυρα συνδέει τις δύο πλευρές του οικισμού. Το Δημοτικό Σχολείο του Κορφοβουνίου λειτούργησε για τελευταία χρονιά το 1973-74 με 10 μαθητές, ενώ είχε 16 μαθητές το 1969-70. Η απογραφή του 1961 σημείωνε 66 κατοίκους στο Κορφοβούνιο ενώ η απογραφή του 1971 σημείωνε 42 κατοίκους.

Κορφοβούνιο.

 γέρικες φιγούρες να ξετρυπώνουν πίσω απ’ τις σκιές των παραθύρων, αλλά δε φαίνεται να υπάρχει ελπίδα για το μέλλον του οικισμού.

Λίγο πριν φτάσουμε στον κυρίως οικισμό συναντάμε το συνοικισμό Ομάλι ακριβώς πάνω από τον ποταμό Κομψάτο. Έξι σπίτια χτισμένα σε θέση οχυρή και στο κέντρο μία βρύση. Η ηλικία των σπιτιών, απ’ ότι μας λένε εδώ, πρέπει να είναι περίπου τριακόσια χρόνια. Πάνω από το χωριό Κοττάνη διακρίνουμε ένα μουσουλμανικό παρεκκλήσι (τεκέ), που πάνω του έχει μια τεράστια κοτρώνα. Με την πρώτη ματιά μοιάζει αδύνατο για τον ανθρώπινο νου να συλλάβει πώς μπορεί αυτή η πέτρα να ανέβηκε εκεί, αφού δεν υπάρχει κάποιο σημείο απ’ όπου θα μπορούσε να έπεσε. Οι ντόπιοι λένε πως εκεί την έβαλε ο Θεός. Βέβαια, αν παρατηρήσει κανείς ψηλότερα, θα δει στην κορφή της πλαγιάς κάποια βράχια, απ’ όπου θα μπορούσε να έχει αποκολληθεί ο ογκόλιθος. Πολύ κοντά στην Κοττάνη έχουν βρεθεί χριστιανικοί τάφοι (πλάκες που βλέπουν προς την ανατολή) και πιστεύεται ότι εκεί κατοικούσαν παλαιότερα Χριστιανοί. Νέους στο χωριό δεν συναντάς. Σκορπίστηκαν σ’ όλα τα μέρη της Ελλάδας να δουλέψουν σε οικοδομές ή πήγαν σε ναυπηγεία στη Γερμανία με καλό μεροκάματο. Το Δημοτικό Σχολείο Κοττάνης έκλεισε το 1980. Κατά το σχολικό έτος 1978-79 φοιτούσαν εδώ 9 μαθητές, ενώ δύο χρόνια πιο πριν ο αριθμός τους ανέρχονταν σε 19.

Στον Κριό (Κοτσουλού) μπορεί να φτάσει κανείς εύκολα στρίβοντας δεξιά στο χωματόδρομο που πηγαίνει στο Λυκοδρόμιο. Το 1940 κατοικούσαν εδώ 96 κάτοικοι, οι οποίοι μειώθηκαν σε 60 το 1951 και σε 41 το 1971, πριν την τελική ερήμωση του οικισμού δέκα χρόνια αργότερα.

στο χωριό σχολείο, το οποίο όμως έχει κλείσει εδώ και 10 χρόνια. Τα περισσότερα σπίτια είναι μισογκρεμισμένα. “Γιατί έφυγαν οι άνθρωποι;” ρωτήσαμε τους κτηνοτρόφους που συναντήσαμε στο Λιβάδι. “Δεν υπάρχει ρεύμα, δρόμος και τηλέφωνο”, μας απάντησαν. “Τα χωράφια δεν έχουν παραγωγή. Οι κάτοικοι δεν είχαν χρήματα. Πήγαν στην Αθήνα, τη Ρόδο, τη Σάμο, τη Χίο και την Ξάνθη για να βρουν κανενα μεροκάματο”. Το μεγάλο κύμα φυγής άρχισε πριν μία δεκαετία και σε 3 χρόνια είχαν φύγει όλοι από το χωριό. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, το Δημοτικό Σχολείο του χωριού είχε 50 μαθητές το 1984-85, 19 μαθητές το 1987-88, 6 μαθητές το 1990-91, ενώ λειτούργησε για τελευταία χρονιά το 1992-93 με έναν μαθητή.

Τα Λιβερά βρίσκονται σε υψόμετρο 450 μ. δίπλα στον ποταμό Νέστο. Φτάνουμε εδώ πολύ εύκολα από το χωματόδρομο που περνάει από τα Κομνηνά. Στην ευρύτερη περιοχή μπορεί κανείς να συναντήσει ένα κοπάδι από περίπου 30 άγρια άλογα που μετακινούνται από το Κρωμνικό μέχρι τα Λιβερά. Ένα μονοπάτι συνδέει το χωριό με το Σιδηροδρομικό Σταθμό των Λιβερών. Σε απόσταση 20 λεπτών από τα Λιβερά υπάρχει ένα ενδιαφέρον σπήλαιο. Σήμερα τα Λιβερά είναι εγκαταλειμμένα. Το 1940 ο πληθυσμός του πάνω και του κάτω συνοικισμού μαζί έφθανε τους 477 κατοίκους. Από τότε άρχισε η σταδιακή εγκατάλειψη. Σε δύο δεκαετίες ο πληθυσμός είχε πέσει στους 208 κατοίκους και στη δεκαετία του ‘70 επήλθε η πλήρης ερήμωση.

Μια ανηφόρα χωρίζει το Λυκότοπο (Κουρτσαλάρ) από τα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Φτάνουμε στον οικισμό μετά από ανάβαση σαράντα λεπτών από τον Κούνδουρο. Πρώτα ξεπροβάλλουν μπροστά μας πέντε σπίτια, ενώ μόλις φτάσουμε βλέπουμε οτι υπάρχουν αρκετά ακόμα στο πλάτωμα. Μας υποδέχεται ένας ηλικιωμένος κύριος που ονομάζεται Αλή και μας ξεναγεί στον οικισμό. Όπως μας λέει πολύ παλιά λειτουργούσε εκεί δημοτικό σχολείο που έκλεισε όμως το 1939. Τότε ζούσαν εδώ 20 οικογένειες. Στα νεώτερα χρόνια γνωρίζουμε ότι κατά το σχολικό έτος 1983-84 υπήρχαν εδώ 8 μαθητές, ενώ για τελευταία χρονιά λειτούργησε το σχολείο το 1984-85 με 2 μαθητές.

Το Μακάριο βρίσκεται σε υψόμετρο 650 περίπου μέτρων, στους πρόποδες του βουνού Τσαλ. Ερημωμένο ήδη από το 1951, το Μακάριο δίνει πλέον μια εικόνα θανάτου, καθώς μόνο ερείπια μπορεί κανείς να συναντήσει. Σχεδόν όλα τα σπίτια έχουν καταστραφεί με την πάροδο του χρόνου. Τα ελάχιστα κτίρια που στέκονται ακόμα όρθια έχουν μετατραπεί σε μαντριά. Στο νοτιοανατολικό μέρος του οικισμού υπάρχει ένα μουσουλμανικο νεκροταφείο. Εκεί μετρήσαμε περισσότερους από 200 τάφους. Λίγο πιο πέρα έχει δημιουργηθεί μια μικρή τεχνητή λίμνη, προφανώς για το πότισμα των ζώων. Τα περίπου 40 σπίτια που υπήρχαν στο Μακάριο ήταν χτισμένα αριστερά και δεξιά ενός ρέματος, του οποίου η κοίτη είχε διαμορφωθεί σαν μονοπάτι. Στον οικισμό είχαν κατασκευαστεί τρία τουλάχιστον πηγάδια. Αυτή τη στιγμή μένει στο Μακάριο μόνο κάποιος τσοπάνος.

Στο Πανέρι (Σεκίζ πενέρ) μπορούμε να πάμε και από τον Κένταυρο και από το χωματόδρομο της Παναγίας στην Ξάνθη. Το Πανέρι (ή τα Πανέρια όπως τα λένε οι Ξανθιώτες) είναι σκαρφαλωμένο σε υψόμετρο 720 μ. Κατοικείται μόνο τους θερινούς μήνες. Η απογραφή του 1928 σημειώνει 96 κατοίκους, ενώ στις δύο τελευταίες απογραφές ο πληθυσμός ήταν: 64 (1981), 0 (1991).

Με τα πόδια το Πελεκητό (Καρά τσικούρ) απείχε τρεις ώρες από τους Αμαξάδες Ροδόπης. Στο Πελεκητό κατοικούσαν 79 άνθρωποι το 1971, οι οποίοι μειώθηκαν στις δύο επόμενες δεκαετίες σε 70 και 7 αντίστοιχα. Η Καταγραφή Πολιτιστικής Κληρονομιάς του 1973 αναφέρει την ύπαρξη 18 οικογενειών και αντίστοιχου αριθμού κατοικιών.Το Δημοτικό Σχολείο του οικισμού είχε 8 μαθητές το 1983-84 και έκλεισε το σχολικό έτος 1985-86.

Ο οικισμός Πλαγιά (Πέβα) χρονολογείται από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Βρίσκεται σε ένα ιδιαίτερα όμορφο ορεινό περιβάλλον. Δρόμος που να οδηγεί

στην Πλαγιά δεν υπάρχει. Παλαιότερα χρησιμοποιούνταν το μονοπάτι από τα Κιμμέρια. Εμείς κατηφορίσαμε στον οικισμό από το Λιβάδι. Όπως δηλώνει και το όνομα του, ο οικισμός είναι χτισμένος σε μια πλαγιά, πάνω από μία ρεματιά. Αυτή τη στιγμή διατηρούνται όρθια ένδεκα κτίσματα. Ένα από αυτά είναι ένα τεράστιο ορθογώνιο διώροφο σπίτι που στέγαζε επτά οικογένειες. Είναι χαρακτηριστική περίπτωση σπιτιού που τροποποιήθηκε και επεκτάθηκε καθώς η οικογένεια μεγάλωνε, έτσι ώστε να δημιουργηθεί μία μικρή συγγενική κοινότητα (“αδερφομοίρια”), μία οριζόντια “πολυκατοικία”. Τα σπίτια της Πλαγιάς είναι πέτρινα και στους δύο ορόφους, σκεπασμένα με κεραμίδια σοβατισμένα και ασβεστωμένα. Τα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας σημειώνουν 56 κατοίκους για το 1971. Ο οικισμός πρέπει να εγκαταλείφθηκε εδώ και τουλάχιστον 15 χρόνια.

Αξίζει να αναφέρουμε ότι το καλοκαίρι παραθερίζουν εδώ τουλάχιστον 15 οικογένειες που προτιμούν το βουνό από τη θάλασσα. Αν και δεν έχει έρθει ακόμα ηλεκτρικό ρεύμα στο χωριό, παρατηρείται κάποια οικοδομική δραστηριότητα, είτε για την επισκευή των παλιών σπιτιών είτε για την κατασκευή καινούργιων. Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να σημειώσουμε το

Το Πριόνι (πομακ. Κιόστρα) ήταν αρκετά μεγάλος οικισμός. Υπήρχαν εδώ τζαμί, σχολείο, καφενείο, παντοπωλείο. Τα περίπου 50 σπίτια βρίσκονται ακόμα σε καλή κατάσταση. Η απόσταση από τα Κιμμέρια είναι λίγα μόνο χιλιόμετρα και ο χωματόδρομος σε σχετικά καλή κατάσταση. Με τα πόδια η απόσταση από τα Κιμμέρια ήταν δύο ωρών πεζοπορία. Στο Πριόνι ανθεί ακόμα η κτηνοτροφία. Κατσίκες, πρόβατα, σκυλιά, γαϊδούρια συναντάμε από τη μία άκρη ως την άλλη. Στο τέλος της δεκαετίας του ‘70 το Πριόνι είχε ξεπεράσει τους διακόσιους κατοίκους, οι οποίοι όμως το εγκατέλειψαν μαζικά στις αρχές της επόμενης δεκαετίας. Οι περισσότεροι κατέβηκαν προς τα Κιμμέρια, ενώ πολλοί μετανάστευσαν σε άλλα μέρη της Ελλάδας και του Εξωτερικού αναζητώντας δουλειά. Η απογραφή του 1981 σημειώνει 229 κατοίκους ενώ η αμέσως επόμενη απογραφή αποτυπώνει την ξαφνική εγκατάλειψη που συντελέστηκε μέσα σε μια δεκαετία. Το Δημοτικό Σχολείο του χωριού είχε 53 μαθητές το 1983-84, 31 μαθητές το 1986-7 και 4 μαθητές τη χρονιά που έκλεισε(1989-90).

Στη Ρεματιά σήμερα μπορούμε να φτάσουμε με αυτοκίνητο από τις Σάτρες ακολουθώντας το δρόμο που βρίσκεται στα δεξιά της μεγάλης γέφυρας στο κέντρο των Σατρών. Η απόσταση από τις Σάτρες είναι πολύ μικρή. Η εντύπωση που σχηματίζουμε είναι ότι ο οικισμός απλώνονταν σε μεγάλη έκταση κατά μήκος του χειμμάρου. Στο Δημοτικό Σχολείο της Ρεματιάς φοιτούσαν 12 μαθητές το 1983-84. Το Σχολείο έκλεισε το 1990-91. Αυτή τη στιγμή κατοικούν στη Ρεματιά μόνο δύο οικογένειες. Έχει ενδιαφέρον να

παρατηρήσουμε ότι προπολεμικά(1928) ο πληθυσμός της Ρεματιάς έφθανε τους 414 κατοίκους ενώ μεγάλη πτώση παρατηρήθηκε στη δεκαετία του ‘50.

Η Τσούκα (Ιμοράντα) απέχει δυόμισι περίπου ώρες πεζοπορίας από το Κορφοβούνιο και μία περίπου ώρα από το Δουργούτι. Κοντά στην Τσούκα υπάρχει μια παλιά γέφυρα. Οι κάτοικοι του οικισμού ήταν 105 το 1961 και 55 το 1971. Σήμερα μένουν εδώ μόνο δύο άνθρωποι.

Η κοντινότερη πρόσβαση στο Χαλέπι είναι από το Καπνόφυτο του Ν.Δράμας. Μπορούμε όμως να πάμε εκεί και από την Πασχαλιά, από την οποία απέχει 8 χιλιόμετρα. Το Χαλέπι διακρίνεται στον παλαιό συνοικισμό, που βρίσκεται ψηλότερα, και στον νέο, που βρίσκεται χαμηλότερα. Στον παλαιό συνοικισμό ζουν σήμερα μόνο τρεις οικογένειες. Τα σπίτια είχαν πόρτες που έβλεπαν προς την ανατολή και αυλές που περιτριγυρίζονταν από ψηλούς τοίχους.Το 1961 ο συνολικός πληθυσμός στο Χαλέπι ανέρχονταν στους 108 κατοίκους. Το ηλεκτρικό ρεύμα φτάνει μέχρι εδώ και ο δρόμος είναι σε καλή κατάσταση. Το παλιό δημοτικό σχολείο, που έκλεισε πριν από δεκαπέντε χρόνια, βρίσκεται δίπλα στο νεκροταφείο. Η εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στη Ζωοδόχο Πηγή. Στο Χαλέπι εγκαταστάθηκαν κάτοικοι από τη Μαύρη Θάλασσα μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών.

Ανάμεσα στις αιτίες της εγκατάλειψης των ορεινών οικισμών μπορούμε να αναφέρουμε την έλλειψη εθνικής αναπτυξιακής πολιτικής για τη χρήση γης, την ανεργία, την εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση, την αλλαγή του τρόπου ζωής. Στις ορεινές περιοχές οι δρόμοι άργησαν να γίνουν ή δεν έχουν γίνει ούτε και τώρα. Το τραγελαφικό είναι ότι σε ορισμένες περιπτώσεις έγιναν αμέσως μετά την ερήμωση των οικισμών ή όταν η απελπισία είχε φτάσει στο αποκορύφωμά της, έτσι που ο δρόμος αντί να συγκρατήσει τον πληθυσμό διευκόλυνε τη φυγή του (βλ. τους οικισμούς της περιοχής Κιμμερίων). Ολόκληρες οικογένειες συγκεντρώνουν ό,τι έχουν και εγκαταλείπουν τους τόπους που γεννήθηκαν. Πολλοί φεύγουν στο εξωτερικό (κυρίως Γερμανία), άλλοι μαζεύονται στην Ξάνθη ή στα κοντινότερα κεφαλοχώρια. Άλλοι πάλι ζητούν δουλειά στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη ή άλλες πόλεις της Ελλάδας.

Πολλοί μιλούν για μια τελειωμένη υπόθεση, για ένα θάνατο μη αναστρέψιμο. Οι διάφορες υπηρεσίες, στο όνομα των προτεραιοτήτων, αποδέχθηκαν την εγκατάλειψη χωρίς να έχουν ερευνήσει τις αιτίες της και χωρίς να έχουν αναζητήσει εναλλακτικές προτάσεις. Και σίγουρα πολλά θα μπορούσαν να γίνουν τόσο για την προστασία του φυσικού και τεχνητού περιβάλλοντος όσο και για την οικονομική και ήπια τουριστική ανάπτυξη των ορεινών περιοχών. Η μετατόπιση ευθυνών από τον ένα αρμόδιο στον άλλο, συνηθισμένη πρακτική στον τόπο μας, δεν θα ωφελούσε πλέον κανέναν. Επιτέλους οι κρατικές υπηρεσίες θα πρέπει να δώσουν το παρόν.

Μπορούμε ίσως να κλείσουμε το κεφάλαιο των διαπιστώσεων με μία φράση ενός από τους τελευταίους κατοίκους της Ορεστινής, που ισχύει όμως και για τους περισσότερους οικισμούς: “Σαράντα χρόνια πιο μπροστά αν φέρνανε ρεύμα και δρόμο δε θάφευγε κανένας”.

Η διάσωση των παραδοσιακών οικισμών δεν σημαίνει απλά

και μόνο διάσωση κάποιων αισθητικών στοιχείων της παράδοσης

που εξακολουθούν να θεωρούνται ωραία, αλλά ανάπλαση

των διαδικασιών μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να είναι

περισσότερο συμφιλιωμένος με τον εαυτό του και το περιβάλλον του.

Μάρω Γιαννοπούλου-Ρουκούνη

Ανάμεσα στις προτάσεις των ερευνητών του Υ.Χ.Ο.Π. το 1982 σημειώνονταν για τους ορεινούς οικισμούς Καλλιθέα, Μαργαρίτι, Καστανίτη, Καλύβα, Σιδηρόπετρα και Αγέλη τα ακόλουθα:

“...παρ’ όλο που το κέλυφος διατηρείται, η αναβίωση είναι προβληματική γιατί είναι εγκαταλειμμένοι ή υπό εγκατάλειψη. Επειδή οι οικισμοί αυτοί είναι ορεινοί σ’ ένα φυσικό περιβάλλον καταπράσινο και υγιεινό, προτείνουμε να χρησιμοποιηθούν τα εγκαταλειμμένα σπίτια για δημιουργία ορεινών παραθεριστικών κέντρων, κυρίως για παιδιά και ηλικιωμένους ή και από ορειβατικούς συλλόγους. Εκτός από την επισκευή των κτισμάτων σ’ αυτούς είναι απαραίτητη και η βελτίωση των δρόμων πρόσβασης.”

Προτάσεις σαν αυτές έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα, αρκεί να ληφθούν σοβαρά υπόψη. Το βέβαιο είναι ότι, εάν πιστεύουμε στη σημασία της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς αυτού του τόπου, θα πρέπει να το αποδείξουμε με συγκεκριμένα έργα: θα πρέπει η πολιτεία να κάνει πιο εύκολη την πρόσβαση στα ορεινά χωριά (κατασκευή και συντήρηση δρόμων), να κάνει τη ζωή ανθρώπινη στα δυσπρόσιτα μέρη (φως, νερό, τηλέφωνο), να δώσει οικονομικά κίνητρα για την ανοικοδόμηση των παραδοσιακών οικιών και, όπου αυτό είναι εφικτό, να καταστρώσει συγκεκριμένα σχέδια ανακατασκευής των πιο αξιόλογων οικοδομημάτων και ήπιας αξιοποίησης τους (με τη μορφή του οικοτουρισμού ή άλλο τρόπο) ώστε να καταφέρει να αναζωογονήσει τόπους και μνήμες που δεν άξιζε να πεθάνουν. Η νεκρανάσταση βέβαια θα αποτελούσε, στις περισσότερες περιπτώσεις, μια ρομαντική ουτοπία. Και εμείς μιλάμε από τη σκοπιά των κατοίκων της πόλης που σε μεγάλο βαθμό αγνοούν τις δυσκολίες της ορεινής διαβίωσης. Μπορούμε πάντως να πούμε πως αυτή η τάση αστικής συσσώρευσης που οδήγησε στο γιγάντωμα των πόλεων και στην απονέκρωση της υπαίθρου δεν μπορεί παρά να συνεχιστεί, αν δεν υπάρξουν συγκεκριμένα μέτρα και πρωτοβουλίες που να αναστρέψουν το ρεύμα. Και τέτοιες πρωτοβουλίες δεν πρόκειται να υπάρξουν αν δεν τις πιστέψουμε πρώτα. Αν συνεχίσουμε να στηρίζουμε ένα μοντέλο ανάπτυξης δίχως προγραμματιοσμό και δίχως σεβασμό στην παράδοση είναι βέβαιο πως γρήγορα η μελέτη των ορεινών οικισμών σε λίγο θα αποτελεί αντικείμενο μόνο της αρχαιολογίας.

Εμείς σαν Περιβαλλοντική Ομάδα νοιώσαμε την πίκρα και το αίσθημα εγκατάλειψης των ανθρώπων που αναγκάστηκαν να φύγουν απ’ τα χωριά τους. Πολλοί μας είπαν ότι οι αρχές του τόπου τους θυμούνταν μόνο πριν τις εκλογές, για να τους δώσουν υποσχέσεις που θα έμεναν υποσχέσεις και μόνο.

Εμείς θα θέλαμε να κάνουμε κάποιες συγκεκριμένες προτάσεις:

• Κρίνεται αναγκαία η ίδρυση υγειονομικών κέντρων ή ιατρείων σε απομακρυσμένες περιοχές και όπου αυτό δεν είναι δυνατό, η τακτική επίσκεψη ιατρών διαφόρων ειδικοτήτων στα μέρη εκείνα που έχουν σημαντικές τάσεις μείωσης του πληθυσμού τους.
• Θα έπρεπε να υποχρεώνονται όσοι κτίζουν σπίτια ή βίλλες σε παραδοσιακούς οικισμούς να ακολουθούν τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της περιοχής τους. Αυτό επιβάλλει ο ελάχιστος σεβασμός στην ιστορία του κάθε τόπου.
• Θα πρέπει να ενισχυθεί η τάση επίσκεψης στους παραδοσιακούς ορεινούς οικισμούς, τόσο με τη μορφή οργανωμένου τουρισμού όσο και μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα γνωριμίας των νέων με την ορεινή φύση και παράδοση.

Αποτελεί ιερή υποχρέωσή μας απέναντι στην ιστορία μας και τον πολιτισμό μας να καταλάβουμε, πέρα από οποιουσδήποτε συναισθηματισμούς, ότι οι καιροί μπορεί να αλλάζουν, αλλά κάποιες αξίες πρέπει να παραμένουν αναλλοίωτες. Η άγρια φύση πρέπει να προστατευτεί και μαζί της ο πολιτισμός που δημιούργησαν οι κάτοικοι των ορεινών οικισμών σε αρμονία με το φυσικό περιβάλλον. Πρέπει να καταλάβουμε ότι κάθε φορά που γκρεμίζεται ένα παραδοσιακό γεφύρι, κάθε φορά που καταρρέει ένα σπίτι ηλικίας τριακοσίων χρόνων, κάθε φορά που ρημάζει ένα ξωκκλήσι, ρημάζει μαζί και η αξιοπρέπειά μας κι ο τόπος μας απομένει πιο φτωχός. Και φταίμε όλοι γι αυτό. Το αύριο δεν μπορεί παρά να στηρίζεται στο χθες. Γιατί όταν οι λαοί χάνουν τη μνήμη τους χάνουν και την πολιτιστική τους ταυτότητα.

Πολλοί από τους παραδοσιακούς οικισμούς της ορεινής Ξάνθης παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για επίσκεψη με αυτοκίνητο, πεζοπορία ή ακόμα και για την πραγματοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων γνωριμίας με την πολιτιστική κληρονομιά και την ορεινή χλωρίδα και πανίδα.

Λόγω της κακής βατότητας των περισσοτέρων δασικών δρόμων, αποτελεί συχνά ταλαιπωρία για το αυτοκίνητο η κίνηση σε δρόμους λασπωμένους, παγωμένους ή και γεμάτους λακκούβες και πέτρες, ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες. Όμως ο επισκέπτης ανταμοίβεται από την ομορφιά του ορεινού τοπίου. Μερικές διαδρομές που μπορούν να γίνουν με αυτοκίνητο είναι οι ακόλουθες:

• Σμίνθη-Ωραίο-Θεοτόκο-Σταμάτι-Βασιλοχώρι
• Σούνιο-Κατσίκα-Υδροχώρι-Άσκυρα
• Κιμμέρια- Λιβάδι-Πριόνι- Ανθηρό- Έρανος
• Θέρμες-Μέδουσα-Κοττάνη
• Μικρό Τύμπανο-Σεμέλη-Αγέλη-Πετρωτό-Τοξότες-Ίμερα
• Πασχαλιά
• Σάτρες-Ρεματιά-Ακραίο
• Καλλιθέα-Μαργαρίτι-Καστανίτης-Καλό Νερό
• Ιωνικό-Κάστρο Καλύβας-Καλύβα-Σιδηρόπετρα

Κάστρο Καλύβας- Καλύβα - Λειβαδίτης - Καταρράκτης

Πομακοχώρια Κιμμερίων

Στενά Νέστου

Ποταμός Κομψάτος

Ο βιότοπος της Αρκούδας

Δάσος Χαϊντού-Αρκουδόρεμα

Γεφύρια - Νερόμυλοι

Βαρβούνης, Μ.Γ., Λαογραφικά των Πομάκων της Θράκης, Πορεία, Αθήνα, 1996

Γεωργαντζής, Π. Συμβολή εις την ιστορίαν της Ξάνθης, Ξάνθη, 1976

Γεωργαντζής, Π., Ξάνθη, Η κυρά της Θράκης, Ξάνθη, 1991

Γεωργαντζής, Π., Αρχαίοι και σύγχρονοι Θράκες, Ήθη και έθιμα των αρχαίων

και οι ρίζες των σημερινών Θρακών, Ξάνθη 1994

Γιαννοπούλου-Ρουκούνη, Μάρω, Πομακοχώρια- Κατασκευή, υλικά και

Γιαννοπούλου-Ρουκούνη, Μάρω, Πομακοχώρια, διαμόρφωση ενός προτύπου

Γιαννοπούλου-Ρουκούνη,Μ.,Ρουκούνης, Γ., Ο Πολεοδομικός Χαρακτήρας των

Θεοχαρίδης, Π., Πομάκοι, ΠΑΚΕΘΡΑ, Ξάνθη, 1995

Καρακούσης,Δημ., Θράκη, Τουριστικός, Ιστορικός, Αρχαιολογικός Οδηγός,

Αλεξανδρούπολη, 1998

Κοντογιαννίδης, Τάσος, Τα Νεστοχώρια της Ξάνθης, εκδ. Ρήσος, 1997

Κίζης, Γ., Θράκη, Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Μέλισσα, 1990

Noμαρχία Ξάνθης, Ο Νομός Ξάνθης και τα προβλήματά του, Ξάνθη, 1962

Ομάδα Ερευνητών Υ.Χ.Ο.Π., Αναγνώριση της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας

ΠΑΚΕΘΡΑ, 1992

Ραγιάς, Γ.(εκδ.), Βαλκανική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική,, εκδ. Μέλισσα, 1993

Ρουκούνης,Γ.,-Γιαννοπούλου Μ., Η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία των οικισμών

Ρουκούνης,Γ.,-Γιαννοπούλου Μ., Κλίμα και βορειοελλαδική παραδοσιακή

Τριάρχης Φ., Η Ξάνθη δια μέσου των αιώνων, Αρχείον Θράκης, τομ. 39, 1976