ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ
Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΞΑΝΘΗΣ
ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Παραδοσιακοί
ορεινοί οικισμοί
του Νομού Ξάνθης
Εισαγωγή
Οι παραδοσιακοί οικισμοί της ορεινής Ξάνθης βρίσκονται σε μία περιοχή με σπάνια φυσiκή ομορφιά και ιδιαίτερη ιστορική και λαογραφική πολυμορφία. Κρυμμένοι μέσα σε λαγκαδιές ή σκαρφαλωμένοι σε ψηλές πλαγιές, αντιστάθηκαν στη φθορά κουβαλώντας μαζί τους τον αγώνα των κατοίκων τους για ζωή.
Η καλλιεργήσιμη γη εδώ είναι λιγοστή. Aνάμεσα στις πλαγιές των βουνών ξεπροβάλλουν χαράδρες απότομες και δυσπρόσιτες. Το κλίμα είναι ηπειρωτικό με βροχές και χιόνια γι αυτό και η είσοδος των σπιτιών βλέπει προς τα νότια ενώ το βορινό τους μέρος έχει ελάχιστα και μικρά ανοίγματα.
Η πρόσβαση στους ορεινούς οικισμούς είναι δύσκολη. Αν και τελευταία έχουν κατασκευαστεί αρκετοί δασικοί δρόμοι, υπάρχουν ακόμα πολλοί οικισμοί που μόνο με τα πόδια μπορεί κανείς να τους επισκεφθεί. Για αρκετές μέρες κάθε χρόνο οι κάτοικοί τους παραμένουν αποκλεισμένοι χωρίς επαφή με τις μεγάλες πόλεις. Στις περιπτώσεις εκείνες που απουσιάζει ο ηλεκτρισμός και το τηλέφωνο θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για πρωτόγονες συνθήκες διαβίωσης, που από μόνες τους θα αρκούσαν για να εξηγήσουν την εγκατάλειψη των περιοχών αυτών και τη φυγή προς τα αστικά κέντρα.
Χλωρίδα-Πανίδα
Η περιοχή της ορεινής Ξάνθης παρουσιάζει μεγάλη βιοποικιλότητα. Εδώ συναντάμε σφενδάμια. πουρνάρια, βελανιδιές, καστανιές, σημύδες, οξυές, πεύκα και έλατα. Η άγρια πανίδα του Ν. Ξάνθης είναι ιδιαίτερα πλούσια. Πολλά είδη σπάνιων πουλιών (όπως η αγριόκοτα και ο κολχικός φασιανός) αναπαράγονται στα δάση της περιοχής και το ίδιο ισχύει και για μεγάλα θηλαστικά, στα οποία περιλαμβάνονται το αγριογούρουνο, το ζαρκάδι και η καφετιά αρκούδα. Στην ορεινή περιοχή της Χαϊντού και της Κούλας υπάρχουν σπάνια πουλιά και ενδημικά φυτικά είδη. Οι αρκούδες χρησιμοποιούν την περιοχή αυτή για τη δημιουργία φωλιάς και για αναπαραγωγή. Στον ποταμό Νέστο ζουν καστανόχηνες (Tadorna ferruginea) και βίδρες (Lutra lutra). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ποταμός Κομψάτος, που αποτελεί καταφύγιο για πολλά αρπακτικά πτηνά. Ο υγρότοπος αυτός μπορεί να θεωρηθεί ως ενιαία οικολογική μονάδα με τη Βιστονίδα, και προστατεύεται σε διεθνές επίπεδο από τη σύμβαση Ραμσάρ.
Η εγκατάλειψη των ορεινών οικισμών του Ν.Ξάνθης
Περπατώντας ανάμεσα στα γκρεμισμένα σπίτια νοιώθει κανείς οι τόποι να στοιχειώνονται από φαντάσματα. Ακούει τις φωνές των ανθρώπων που έζησαν εκεί και αναγκάστηκαν να φύγουν ζητώντας μια καλύτερη τύχη. Η ανεπάρκεια της εθνικής αναπτυξιακής πολιτικής για τη χρήση γης, η ανεργία, η εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση, η αλλαγή του τρόπου ζωής ήταν από τις βασικότερες αιτίες για την ερήμωση των ορεινών οικισμών. Οι δρόμοι άργησαν να γίνουν ή δεν έχουν γίνει ούτε και τώρα. Έτσι πολλοί κάτοικοι έφυγαν στο εξωτερικό (κυρίως Γερμανία), άλλοι μαζεύτηκαν στην Ξάνθη ή στα κοντινότερα κεφαλοχώρια και άλλοι ζήτησαν δουλειά στις μεγαλουπόλεις.
Αρχιτεκτονικά γνωρίσματα
Η αρχιτεκτονική των ορεινών οικισμών της Ξάνθης καταφέρνει να ξεπερνάει τις δυσκολίες και τους περιορισμούς του δύσβατου χώρου, δημιουργώντας μια συγκρότηση που ανταποκρίνεται στις επαγγελματικές ασχολίες των κατοίκων (κτηνοτροφία, καπνοκαλλιέργεια). Πολλοί από τους οικισμούς αναπτύχθηκαν γραμμικά κατά μήκος της κοίτης ενός χειμάρρου, ενώ κάπου παρατηρούνται και δορυφορικές ομάδες κατοικιών προσαρμοσμένες στην μορφολογία του εδάφους αλλά και στις ιδιαίτερες ανάγκες της κάθε οικογένειας. Κυρίαρχα γνωρίσματα
των περισσοτέρων οικισμών είναι η κατασκευαστική λιτότητα, το μικρό μέγεθος, η πολυλειτουργικότητα και η προσθετική ικανότητα. Τα οικοδομικά υλικά που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή των σπιτιών είναι παρμένα από το γύρω χώρο. Για τη σκεπή μπορεί να χρησιμοποιηθούν σχιστολιθικές πλάκες, κεραμίδια ή ακόμα κλαριά και άχυρο. Ο σκελετός, τα πατώματα και η στέγη είναι κατασκευασμένα από ξύλο. Τα κενά του σκελετού γεμίζονται με τσατμά (πλίνθους, σπασμένα κεραμίδια και άχυρα, που στη συνέχεια επιχρίονται με ασβεστοκονίαμα). Οι διαχωριστικοί τοίχοι είναι φτιαγμένοι από μπαγδατί (πηχάκια με σοβά). Το ισόγειο συνήθως χρησιμοποιούνταν σαν σταύλος, ενώ μια εσωτερική σκάλα οδηγούσε στον πρώτο όροφο. Ο ημιυπαίθριος χώρος στη νότια πλευρά του σπιτιού (χαγιάτι) λειτουργούσε σαν προθάλαμος που εξυπηρετούσε τις ανάγκες του αερισμού αλλα χρησιμοποιούνταν και σαν ξηραντήριο καπνού και για άλλες αγροτικές εργασίες. Το σαχνισί (ξύλινη κατασκευή κλειστού εξώστη, με πολλά παράθυρα) προεκτείνει και ορθογωνίζει το χώρο και εξασφαλίζει περισσότερο ήλιο, αέρα και θέα.Προτάσεις διαχείρισης
Είναι βέβαιο ότι, εάν πιστεύουμε στη σημασία της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς αυτού του τόπου, θα πρέπει να το αποδείξουμε με συγκεκριμένα έργα: θα πρέπει η πολιτεία να κάνει πιο εύκολη την πρόσβαση στα ορεινά χωριά (κατασκευή και συντήρηση δρόμων), να κάνει πιο ανθρώπινη τη ζωή στα δυσπρόσιτα μέρη (φως, νερό, τηλέφωνο), να δώσει οικονομικά κίνητρα για την ανοικοδόμηση των παραδοσιακών οικιών και να καταστρώσει συγκεκριμένα σχέδια ανακατασκευής των πιο αξιόλογων οικοδομημάτων και ήπιας αξιοποίησης τους (με τη μορφή του οικοτουρισμού ή άλλο τρόπο) ώστε να καταφέρει να αναζωογονήσει τόπους και μνήμες που δεν άξιζε να πεθάνουν. Σε σχέση με την ανοικοδόμηση νέων σπιτιών, κρίνεται απαραίτητο να
υπάρχει σεβασμός των αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών του κάθε παραδοσιακού οικισμού και κάθε νέο οικοδόμημα να συμμορφώνεται με αυτά τα χαρακτηριστικά. Είναι απαράδεκτο να συνεχίσουμε να στηρίζουμε ένα μοντέλο ανάπτυξης δίχως προγραμματισμό και δίχως σεβασμό στην παράδοση αυτού του τόπου.Η διάσωση των παραδοσιακών οικισμών δεν σημαίνει απλά και μόνο διάσωση κάποιων αισθητικών στοιχείων της παράδοσης που εξακολουθούν να θεωρούνται ωραία, αλλά ανάπλαση των διαδικασιών μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να είναι περισσότερο συμφιλιωμένος με τον εαυτό του και το περιβάλλον του.
Μάρω Γιαννοπούλου-Ρουκούνη
Ιδέες για επισκέψεις
Πολλοί από τους παραδοσιακούς οικισμούς της ορεινής Ξάνθης παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για επίσκεψη με αυτοκίνητο, πεζοπορία ή ακόμα και για την πραγματοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων γνωριμίας με την πολιτιστική κληρονομιά και την ορεινή χλωρίδα και πανίδα.
Επισκέψεις με αυτοκίνητο
Πεζοπορικές διαδρομές
Κομνηνά-Κρωμνικό-Λιβερά: Ώρες 4
Γαλάνη-Κρωμνικό-Λιβερά: ώρες 4
Ορεστινή-Στασινά: Ώρες πορείας 2
Ξάνθη - Μακάριο: Ώρες πορείας 4
Άσκυρα - Γιαλιστερό: Ώρες 2
Kοττάνη-Δουργούτι-Λυκότοπος: Ώρες πορείας 3
Κοττάνη-Τσαλαπετεινός: ώρες 4
Σάτρες-Τσαλαπετεινός-Καλότυχο-Γιδότοπος-Κοττάνη: Ώρες πολλές
Εκπαιδευτικά προγράμματα
Επιλογή Βιβλιογραφίας
Γιαννοπούλου Μ., Πομακοχώρια- Κατασκευή, υλικά και τεχνολογία σαν τροποποιητικοί παράγοντες της μορφής της κατοικίας, Θρακικά Χρονικά
, 38, 1983Γιαννοπούλου Μ.,Ρουκούνη, Γ., Ο Πολεοδομικός Χαρακτήρας των Θρακικών οικισμών, Θρακικά Χρονικά
, 44, 1990Κίζης, Γ., Θράκη, Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Μέλισσα, 1990
Ομάδα Ερευνητών Υ.Χ.Ο.Π., Αναγνώριση της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας των οικισμών της Ξάνθης, Θρακικά Χρονικά,
37,1982Ρουκούνη,Γ.,-Γιαννοπούλου Μ., Η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία των οικισμών του Ν.Ξάνθης, Θρακικά Χρονικά,
40, 1985Ρουκούνη,Γ.,-Γιαννοπούλου Μ., Κλίμα και βορειοελλαδική παραδοσιακή κατοικία, Θρακικά Χρονικά,
43, 1989
Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση
στο σύγχρονο σχολείο
Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση είναι μια πολυδιάστατη εκπαιδευτική διαδικασία που απαιτεί την ομαδική συνεργασία και την ενεργητική συμμετοχή των μαθητών. Στόχοι της είναι:
Μέσα από τη διαδικασία αυτή οι μαθητές συμπληρώνουν τη γενική παιδεία τους, αποκτούν μοναδικές εμπειρίες, μαθαίνουν να συνεργάζονται και αποκτούν ομαδικό πνεύμα. Επίσης έρχονται σε επαφή με πρόσωπα και φορείς συνδέοντας έτσι τη σχολική πράξη με το κοινωνικό γίγνεσθαι. Έτσι, χάρη στα τα προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης εξάγονται συμπεράσματα και προτάσεις για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων προβλημάτων και γίνονται παρεμβάσεις στη ζωή της κάθε περιοχής.
Η Περιβαλλοντική Ομάδα του Α Γυμνασίου Ξάνθης
Η Περιβαλλοντική Ομάδα του Α Γυμνασίου Ξάνθης αποτελείται από 40 μαθητές και μαθήτριες. Διερευνώντας το θέμα: “Εγκαταλειμμένοι ορεινοί οικισμοί του Ν.Ξάνθης” τα μέλη της Περιβαλλοντικής Ομάδας είχαν την ευκαιρία να μελετήσουν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της ορεινής Ξάνθης και να συνειδητοποιήσουν την ανάγκη διαφύλαξης της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Χωρίστηκαν σε ομάδες εργασίας και επισκέφτηκαν τους παραδοσιακούς οικισμούς του νομού, φωτογραφίζοντας, χαρτογραφώντας και καταγράφοντας τις παρατηρήσεις τους. Ετοίμασαν επίσης ένα βίντεο-ντοκυμαντέρ, αφίσα, CD-ROM και βιβλίο για τους οικισμούς αυτούς.
Συντονιστές Περιβαλλοντικής Ομάδας: Νικόλαος Κόκκας-Αντιγόνη Κορωνάκη
-
Υπεύθυνη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ν.Ξάνθης: Παρασκευή ΓεωργαντάΑ Γυμνάσιο Ξάνθης -Ανδρέου Δημητρίου 44 - 67100 - Τηλ. 0541 22487
Το έντυπο αυτό εκδόθηκε σε 2.500 αντίτυπα το Φεβρουάριο 1999.
Επιμέλεια κειμένωνΦωτογραφίες: Νικόλαος Κόκκας.
Όποιος έχει λόγο άξιο και σοβαρό να νοσταλγεί τις πέτρες, τα βουνά, τα δάση, το χώμα, το νερό και τον ουρανό του τόπου που γεννήθηκε τότε αυτός μπορεί να είναι γνήσιος και αληθινός κάτοικος ή πολίτης όλων των τόπων και όλου του κόσμου...
Απόσπασμα από την πρώτη διακήρυξη για τη δημιουργία του ΤΑΜΙΕΙΟΥ ΘΡΑΚΗΣ
ΤΑΜΙΕΙΟΝ ΘΡΑΚΗΣ
Πολιτιστικός Οργανισμός (Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου- Μη Κερδοσκοπικό)
Στόχοι του Ταμιείου Θράκης είναι η διάσωση, ανάδειξη και αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς της Θράκης, η παρέμβαση στην πνευματική ζωή της περιοχής, η ενίσχυση ερευνητικών προγραμμάτων, η διασυνοριακή συνεργασία με τις Βαλκανικές, Μεσογειακές και Παρευξείνιες χώρες και η προβολή των ιστορικών, πολιτιστικών, περιβαλλοντικών και αναπτυξιακών στοιχείων του Θρακικού και του ευρύτερου ακριτικού χώρου. Το Ταμιείον Θράκης ευελπιστεί να προβάλλει όλα εκείνα τα γνωρίσματα που καθιστούν τη Θράκη γέφυρα πολιτιστικής και οικονομικής σύζευξης με τα Βαλκάνια και την ευρύτερη περιοχή.
Αντίκα 14 - 67100 - Ξάνθη - Τηλ. 2541062622 - Τηλεομοιότυπο 2541027839